Mutyzm – dlaczego dziecko nic nie mówi?

            Czasami zdarzają się sytuacje, że pięknie mówiące dziecko nagle zamyka się w sobie i zupełnie przestaje się odzywać. Ta cisza może występować w określonym środowisku, bądź wszędzie. Co wtedy zrobić, co to oznacza? Dlaczego tak się stało? Te odpowiedzi znajdziecie Państwo w poniższym artykule.

Mutyzm określa się fachowo jako psychogenne zablokowanie funkcji systemu językowego, to niemożność posługiwania się mową u osób, które uprzednio mówiły i mają sprawny aparat mowy, przy czym rozumienie mowy i posługiwanie się pisemnym porozumiewaniem się jest całkowicie zachowane. Ogólnie mówi się, że mutyzm występuje między 3-5 rokiem życia. Przyczyną występowania tego zaburzenia mowy są silne przeżycia emocjonalne, dlatego należy jak najszybciej odkryć przyczynę i rozpocząć psychoterapię, jednak nie zawsze efekty są szybko widoczne. Im dłużej mutyzm się utrzymuje tym szanse na powodzenie terapii maleją, dlatego nie należy bagatelizować problemu!

Stopień objawów może być różny – od całkowitego niemówienia do mówienia tylko do niektórych osób. Mutyzm może wystąpić przy braku anatomicznych uszkodzeń czy zaburzeń funkcjonowania mózgu i obwodowych narządów mowy (aparat artykulacyjny: policzki, wargi, język, dziąsła, zęby, podniebienie twarde i miękkie), ale także w ich obecności.

Ze względu na przyczynę mutyzm można podzielić na (wg. Prof. Cherzy):

  1. Funkcjonalny
  2. Organiczny

Ad. 1 Mutyzm funkcjonalny

Mówimy o nim wtedy, gdy nie współwystępują żadne uszkodzenia anatomiczne ani zaburzenia w funkcjonowaniu narządów mowy. Ten rodzaj mutyzmu występuje zwykle na skutek:

  • Błędów wychowawczych,
  • Deprywacji środowiska,
  • Silnych przeżyć emocjonalnych,
  • Sytuacji traumatycznych.

Objawem jest trwała i uogólniona niechęć do mówienia (taka osoba nie mówi w ogóle lub mówi bardzo mało).

Ten rodzaj mutyzmu można również podzielić na mutyzm:

  1. Całkowity (histeryczny) – dziecko nie mówi w żadnej sytuacji i do nikogo. Czasem występują nieartykułowane dźwięki lub bezgłośny szept. Rozumienie jest zachowane. Można porozumiewać się z dzieckiem za pomocą pisma (jeżeli dziecko oczywiście potrafi już pisać). Ten mutyzm ma charakter psychogenny. Może być spowodowany trudnymi sytuacjami w życiu dziecka. Można stosować tu terapię jak w niżej opisanym mutyźmie selektywnym, jednak taka terapia może nie przynieść pożądanych efektów. Ten rodzaj mutyzmu może ustąpić samoistnie pod wpływem pozytywnych przeżyć, jednak nie należy na to czekać i proponuję podjąć jak najszybciej psychoterapię, np.: analizę wytworów dziecka (np. rysunków) i bezwzględnie odkryć przyczynę wystąpienia zaburzenia.
  2. Selektywny – gdy dziecko w pewnych sytuacjach, z pewnymi osobami rozmawia, a zpewnymi nie. Może też mówić mało, odpowiadać na pytania monosylabami (pojedynczymi sylabami). Tego rodzaju mutyzm może zostać wywołany trudną sytuacją, np. pójściem do przedszkola. Zachowane jest rozumienie mowy. Dziecko takie może posługiwać się pismem, gestem, mimiką, ale czasami dziecko nie chce nawiązać kontaktu nawet niewerbalnego. Niechęć dziecka do mówienia może być potęgowana przez złe podejście otoczenia do dziecka, można się spodziewać pojawienia się agresji, lęku.

Wskazania terapeutyczne:

  • Eliminacja negatywnych objawów,
  • Eliminacja negatywnych nastawień środowiska,
  • Współpraca środowisk, w których dziecko przebywa, m.in. środowiska szkolnego z domowym.

Podstawą udanej terapii jest jak najszybsze podjęcie działań. W przypadku mutyzmu selektywnego koniecznie należy ustalić z kim i jak dziecko rozmawia. Najczęściej tą osobą jest matka dziecka.

Etapy postępowania w przypadku mutyzmu selektywnego:

  1. Terapeuta jest biernym obserwatorem rozmowy dziecka z matką – musi być zachowany dystans fizyczny. Powoli wprowadzamy osobę terapeuty do życia dziecka.
  2. Terapeuta skraca dystans fizyczny, może rozmawiać z matką, ale nie zwraca się jeszcze bezpośrednio do dziecka.
  3. Terapeuta nawiązuje niewerbalny kontakt z dzieckiem, może mówić do niego, ale nie wymaga odpowiedzi. Mama nadal pełni funkcję wiodącą.
  4. Terapeuta prosi dziecko o odpowieź niewerbalną (np. „podaj misia”). Matka nadal jest blisko, ale terapeuta zaczyna stopniowo ją zastępować.
  5. Terapeuta zwraca się do dziecka z pytaniem wymagającym gestu potakującego lub negującego, albo powiedzenia „tak” lub „nie”. Matka sama już nie ingeruje w zabawę.
  6. Tylko terapeuta zaczyna rozmawiać z dzieckiem, a matka zaczyna być obserwatorem. Terapeuta nie zmusza dziecka do ciągłych odpowiedzi werbalnych, od czasu do czasu zadaje dziecku pytania, na które dziecko może odpowiedzieć gestem wskazującym, słowem, lub podpisem (u dzieci potrafiących już czytać/pisać).
  7. Matka jest w dalszym dystansie fizycznym. Terapeuta stosuje metody rozhamowujące mowę, czyli np. wyliczanki, piosenki, liczenie, opisywanie obrazka itp.
  8. W pomieszczeniu zostaje tylko terapeuta z dzieckiem i kontynuują zajęcia.
  9. Wprowadzona zostaje kolejna, nowa osoba, która zastępuje terapeutę (jak było na początku z zmatką) i cała procedura rozpoczyna się od początku.

Często w tego typu mutyźmie dzieci mówią bardzo cicho lub szeptem, konieczne są wówczas ćwiczenia emisyjne z zakresu siły głosu, jednak takie zajęcia wprowadzane są już w końcowym etapie terapii.

Ad. 2 Mutyzm organiczny

Pod względem objawów jest on podobny do mutyzmu psychogennego. Może występować w postaci ograniczenia lub zredukowania ekspresji mowy. Przyczyna leży głównie w uszkodzeniach peryferycznych narządów mowy lub mózgu (nieprawidłowości w budowie narządów mowy lub mózgu).

Terapia systemowa wg. Prof. Tarkowskiego

Najważniejsze w mutyźmie jest odkrycie przyczyny – kiedy dziecko przestało mówić i dlaczego?

Terapia systemowa – system to zbiór elementów i zależności między nimi. Omawianym systemem jest rodzina. W przypadku mutyzmu nie należy zajmować się tylko samym dzieckiem ale również, a może przede wszystkim jego całą rodziną. Należy ustalić jaką rolę dla dziecka pełni niemówienie, co ono wyraża. Powodem może być np. alkoholizm w rodzinie, przemoc fizyczna, psychiczna, seksualna, ale też chęć manipulacji. W przypadku takiej terapii również przede wszystkim pomocny może okazać się psycholog.

 

Jak często i u kogo występuje mutyzm wybiórczy?

  •  objawy mutyzmu pojawiają się zwykle przed ukończeniem piątego roku życia
  •  częstotliwość zaburzeń to (według Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry z 2002 roku) siedmioro dzieci na tysiąc – dwa razy częściej niż autyzm.
  •  mutyzm dotyczy prawie trzykrotnie częściej dziewczynek niż chłopców (proporcja liczby dziewczynek do liczby chłopców wynosi 2,6 do 1).

Jakie czynniki sprawiają, że u danego dziecka wystąpią objawy mutyzmu?  

  •  predyspozycje genetyczne,
    •    wysoki poziom stresu,
    •    wychowywanie się w rodzinie dwujęzycznej,
    •    pobyt w obcym kraju,
    •    narażenie na oddziaływanie drugiego języka między drugim a czwartym rokiem życia,
    •    trudności językowe.

 

Nie należy czekać aż problem sam się rozwiąże! Jeżeli niemówienie trwa miesiąc lub dłużej, należy bezzwłocznie udać się do psychologa dziecięcego oraz logopedy, aby jak najszybciej podjąć stosowną terapię i pomóc dziecku wrócić do świata dźwięków!

Poniżej zamieszczam linki brytyjskich organizacji pomagających osobom dotkniętym mutyzmem i ich rodzinom:

http://www.selectivemutism.org/

http://www.smira.org.uk/

http://www.goodschoolsguide.co.uk/help-and-advice/special-needs-advice/types-of-sen/medical-problems/207/selective-mutism

http://www.anxietyuk.org.uk/about-anxiety/young-people-and-anxiety/selective-mutism/

 

Autor – mgr Małgorzata Zalewska