We wstępie pragnę wszystkim jasno powiedzieć: autyzm nie jest wyrokiem. Można z nim żyć i przy wcześnie rozpoczętej i dobrze prowadzonej terapii można prawidłowo funkcjonować w społeczeństwie i nie odróżniać się za bardzo od innych osób. Wymaga to jednak wielu poświęceń i ogromu pracy, nie tylko ze strony terapeutów, ale również rodziców/opiekunów.

Czym jest autyzm?

Bardzo często w mediach pojawia się definicja mówiąca, że autyzm to choroba… Nic bardziej mnie nie denerwuje, ponieważ autyzm nie jest chorobą lecz ZABURZENIEM. Jest to całościowe zaburzenie rozwoju charakteryzujące się trudnościami w nawiązywaniu oraz podtrzymywaniu przez dziecko spontanicznych kontaktów z otoczeniem. Równolegle z tą definicją związane są duże trudności m.in. z mową i komunikacją oraz prawie zawsze problemy z integracją sensoryczną.

Co w zachowaniu dziecka może świadczyć o autyzmie?

Aby móc podejrzewać autyzm powinny wystąpić zaburzenia z zakresu trzech sfer rozwojowych (tzw. triada zaburzeń), czyli:

  1. Zaburzenia komunikacji
  • Opóźniony rozwój mowy lub brak mowy w ogóle
  • Trudności w komunikowaniu własnych potrzeb
  • Brak wspólnego pola uwagi
  • Echolalie – powtarzanie zasłyszanych słów, lub nawet całych zdań
  • Mowa nie mająca na celu komunikacji z drugą osobą
  • Problem z rozróżnianiem emocji
  1. Zaburzenia zachowania
  • Obsesyjne układanie przedmiotów w rządku lub piętrzenie ich
  • Brak zabawy zgodnie z przeznaczeniem zabawek
  • Brak zabaw „na niby”
  • Brak zabaw tematycznych, np. karmienie i usypianie lalki
  • Niechęć do zmian
  • Manieryzmy ruchowe – machanie rączkami, kręcenie się w kółko
  • Ciągłe obserwowanie poruszających się przedmiotów, np. wirowanie pralki, kręcenie kółkami i obserwowanie ich (częstym objawem jest zabawa samochodzikiem tylko po to, aby móc obserwować jego kółka w ruchu)
  1. Zaburzenia kontaktów społecznych
  • Brak odpowiedzi na uśmiech
  • Unikanie kontaktu wzrokowego
  • Niechęć do wspólnej zabawy
  • Problem z rozumieniem zasad zabaw
  • Brak inicjowania kontaktu z innymi

Bardzo często, prawie zawsze, dzieci autystyczne mają problemy z integracją sensoryczną. Objawów zaburzonej integracji sensorycznej jest bardzo wiele np.:

Niemowlęta i małe dzieci:

  • Sen- problemy z zasypianiem, częste wybudzanie się, budzenie się z krzykiem i płaczem.
  • Samoregulacja– trudności z wyciszaniem się, częsty płacz, napady wybuchów złości, drażliwość i hałaśliwość.
  • Jedzenie– problemy z odruchem ssania w okresie noworodkowym, problemy z wprowadzaniem nowych pokarmów, częsty odruch wymiotny. Unikanie pewnych faktur i konsystencji jedzenia  a nawet wybiórcze jedzenie (ze względu na fakturę, zapach, smak czy kolor).
  • Dotyk– unikanie dotyku innych osób i przytulania, odpychanie się od rodzica, nietolerowanie ubierania i zabiegów higienicznych (mycie, kremowanie, czesanie, obcinanie paznokci, mycie zębów), unikanie zabaw i sytuacji gdzie dziecko może się pobrudzić, unikanie pewnych materiałów, szwów w ubraniach, części garderoby (czapka, szalik).
  • Czucie głębokie– uderzanie główką o ścianę lub łóżeczko, gryzienie, szczypanie, ściskanie siebie lub innych osób, brak wyczucia siły, zbyt mocne i siłowe zachowania w kontaktach z innymi, ocieranie się o ściany lub innych, potrzeba mocnego dotyku, docisku pewnych części ciała a nawet czasami masturbacja dziecięca.
  • Ruch-protest przy nagłych zmianach położenia ciała w przestrzeni, niechęć do przebywania w określonych pozycjach, potrzeba bycia w ciągłym ruchu (noszenia, wożenia w wózku, noszenia w chuście, ciągłe bieganie), niezgrabność, słaba równowaga, ciągłe upadanie i potykanie się, wpadanie na przedmioty u dzieci chodzących. Nadmierne huśtanie się lub kręcenie, wybieranie tylko określonych aktywności na placu zabaw przy unikaniu innych. Unikanie ruchu i zabaw ruchowych.
  • Słuch– najdrobniejsze dźwięki wybudzają dziecko, bardzo negatywna reakcja na pewne dźwięki (suszarki, blendera, odkurzacza, karetki), pobudzenie lub lęk w miejscach bogatych w różne dźwięki (galeria handlowa, market, festyny a nawet kościół).
  • Wzrok- duża wrażliwość na jasne światło (odwracanie głowy, rozdrażnienie, płacz), silne pobudzenie w miejscach tłocznych i ruchliwych.
  • Emocje– problem z oddzieleniem od opiekuna, nadmierne wycofanie w nowych sytuacjach, brak reakcji na zakazy opiekuna, drażliwość i nadmierna labilność emocjonalna (od płaczu do śmiechu)

Przedszkolaki i uczniowie:

  • Nieprawidłowe napięcie mięśniowe, wady postawy.
  • Problemami z koncentracją uwagi, zwłaszcza w grupie.
  • Zbyt duża ruchliwość dziecka lub odwrotnie preferowanie siedzącego trybu życia, unikanie zabaw i gier ruchowych.
  • Niezgrabność ruchowa, ociężałość i sztywność, obniżona równowaga i koordynacja, problem z uczeniem się nowych umiejętności
  • Problemy w czynnościach precyzyjnych takich jak pisanie, cięcie, rysowanie, nawlekanie, często niechęć i unikanie ich.
  • Problemy z opanowaniem umiejętności czytania i pisania.
  • Nadwrażliwość na dotyk przejawiającą się unikaniem czynności higienicznych, metek lub niektórych ubrań, zabaw w piasku, zabaw plasteliną, farbą (malowanie palcami),  nadmierne reakcje na pobrudzenie się.
  • Unikaniem huśtawek, zjeżdżalni, karuzeli, drabinek lub nadmiernym poszukiwaniem tego typu zabaw.
  • Unikaniem miejsc zatłoczonych, głośnych, nieprzewidywalnych ( komunikacja miejska, supermarket, festyny itp.) lub po pobycie w takim miejscu nadmierne pobudzenie, zdenerwowanie.
  • Poszukiwaniem mocnego dotyku, uderzania i uciskania własnym ciałem o innych ludzi lub przedmioty.
  • Nadwrażliwością na różne dźwięki i hałas, brak możliwości skupienia uwagi w hałasie.
  • Nadwrażliwością na bodźce wzrokowe: światło, pobudzenie lub brak skupienia uwagi w miejscach o dużej ilości kolorów, świateł, ludzi.
  • Nadwrażliwość na zapachy, wyczuwanie ich z daleka, odmowa jedzenia pokarmów ze względu na ich zapach, łatwy odruch wymiotny ze względu na zapach.
  • Unikaniem niektórych smaków, konsystencji pokarmów a nawet jedzeniem wybiórczym.

Dieta a autyzm

Zanim przejdę do omówienia terapii autyzmu, pragnę zwrócić uwagę na dietę u dzieci autystycznych, która bardzo często ma kluczowe znaczenie w przebiegu terapii. W większości przypadków bardzo skuteczne jest stosowanie diety bezglutenowej, bezcukrowej i bezmlecznej, oczywiście po wcześniejszej konsultacji z lekarzem oraz dietetykiem. Dodatkowo poleca się stosowanie probiotyków mających bardzo korzystny wpływ na funkcjonowanie flory jelitowej. Bardzo często u dzieci autystycznych występuje problem z jelitami. Może się w nich w sposób niekontrolowany rozmnażać grzyb Candida Albicans, który powoduje lub wzmaga niektóre zachowania autystyczne jak np. dezorientacja, nadaktywność, krótki czas koncentracji, letarg, nerwowość, agresja.

Terapia

Istnieje bardzo wiele rodzajów oddziaływań terapeutycznych. Generalnie wyróżnia się dwa podejścia w terapii dzieci autystycznych: jedno polega na skoncentrowaniu się na rozwoju emocjonalno-społecznym, drugie na oddziaływaniach o charakterze strukturalnym dotyczące modyfikacji zachowania i rozwoju poznawczego.

W związku z tym, że istnieje duża różnorodność w zrachowaniach dzieci autystycznych, w deficytach dotyczących różnych sfer funkcjonowania, istnieją także różne oddziaływania terapeutyczne. Nie można ustalić jednego sposobu terapii autystyków, dla każdego dziecka opracowuje się plan, który uwzględnia jego potrzeby, jego deficyty. Można tu wspomnieć m.in. o terapii

  • Niedyrektywnej
  • Holding
  • Behawioralnej
  • Metoda krakowska (oraz manualne torowanie głosek)

W naszej poradni wiodącą metodą jest metoda behawioralna, która w początkowej fazie ćwiczeń zakłada częste nagradzanie dziecka za prawidłowe zachowania, za próby powtórzeń, nawet te niedokładne, za chęć współpracy. Z czasem zmniejszamy częstotliwość nagród, przechodzimy od nagród materialnych (picie, jedzenie) do słownych, również do pogłaskania, bicia brawo etc.

Ważne jest również wypracowanie z dzieckiem formy zajęć przy biurku. Ważne, żeby odbywały się one w taki sposób, ponieważ dla dziecka staje się jasne, że biurko jest miejscem, gdzie ćwiczymy i maksymalnie skupiamy się na wykonywanych czynnościach. Zapobiega to rozdrażnieniu oraz niepewności dzieci.

Zawsze równolegle z nauką słownictwa czynnego należy wzbogacać słownictwo bierne poprzez stosowanie tzw. „kąpieli słownych” (mówimy o wszystkim co robimy w sposób prosty, krótkimi zdaniami), rozwijać myślenie, wyobraźnię, spostrzeżenia.

Możemy uzyskać szybkie i widoczne efekty terapii, jeśli równolegle z pracą logopedyczną, prowadzona jest terapia SI (integracji sensorycznej).

Zawsze należy nakłaniać dziecko do kontaktu wzrokowego, dużo przytulać, nagradzać za chęci współpracy. Pamiętajmy, że dziecko autystyczne czuje tak samo jak każde inne, tylko ze względu na trudności z opanowaniem mowy i jej nadawaniem, dziecko takie nie wie w jaki sposób ma wyrazić siebie, ale ono oczekuje pomocy od dorosłych, też chce być kochane i akceptowane. Nie wolno o tym zapominać.

Autor – mgr Małgorzata Zalewska